Xhamia e Hadumit

Çdo qytet i vjetër ka një gur të parë. I Gjakovës është Xhamia e Hadumit, e ngritur në krye të çarshisë më 1594–95 — ndërtesa prej së cilës, fjalë për fjalë, u rrit pjesa tjetër e qytetit. Kupola e saj e vetme dhe minareja e hollë janë mjaft të hijshme parë nga rrugica; befasia të pret brenda, ku suvaja është pikturuar si një kopsht.

Eunuku që ndërtoi një qytet

Xhamisë ia dha emrin themeluesi i saj. Hadum është forma shqipe e fjalës turke hadım — «eunuk» — dhe mecenati, Hadum Sylejman Aga, ishte pikërisht i tillë: një funksionar i pallatit që mbante edhe epitetin Bizebân, «i pagjuhi». I marrë djalë i vogël nga fshati i afërt Guskë me rekrutimin e devshirmesë, i shkolluar në Enderunin perandorak dhe i ngjitur lart në oborrin e sulltan Muratit III, ai e pajisi vendlindjen e vet me një vakëf — xhami, shkollë, bibliotekë, hamam, han dhe dyqane — që u bë fara e qytetit.

Një gojëdhënë vendase shpjegon me të njëjtën frymë edhe emrin e qytetit: se Sylejmani e bleu truallin e xhamisë nga një i krishterë i quajtur Jak Vula, i cili pranoi ta shiste vetëm me kusht që qyteti i ri të mbante emrin e tij — Jakova, Gjakova. Është një histori e këndshme dhe, pothuajse me siguri, një legjendë; historianët e trajtojnë si folklor, jo si dokument.

1594, jo 1574

Do ta shohësh xhaminë të datuar më 1574, dhe do të dëgjosh se e projektoi arkitekti i madh perandorak Mimar Sinani. Merri të dyja me kujdes. Pjesa më e madhe e dokumentacionit të monumentit dhe e studimeve turke e vendosin themelimin më 1594–95; data 1574 është mendim i pakicës. Dhe Sinani s’mund t’i ketë vizatuar këto mure — vdiq më 1588, vite para se ato të ngriheshin — kështu që atribuimi mbijeton si traditë lajkatare, asgjë më shumë.

Një kopsht i pikturuar mbi suva

Ajo që e bën Hadumin të jashtëzakonshëm është zbukurimi. Nën kupolë dhe përgjatë hajatit të hyrjes, muret janë mbuluar me kalem işi — ornament i pikturuar ku mbizotëron një portokalli i ngrohtë. Vlerësimi i historisë së artit është pa rezerva:

një nga ndërtesat me zbukurimet më të pasura në Kosovë, madje edhe në Ballkan.

Kërko selvitë, vazot e buqetat, vilet e rrushit, madje edhe feta shalqiri të varura në një copë pëlhure mes dy minaresh. Më e çuditshmja dhe më e hijshmja nga të gjitha: mbi hyrje, piktorët vendosën një portret të vogël të një xhamie me kupolë e me një minare, pranë një biblioteke dhe një rreshti dyqanesh — Hadumi dhe çarshia e vet, të pikturuar mbi vetë ndërtesën. Shtresa që sheh është punë e shekullit të nëntëmbëdhjetë, e rilyer nga duar vendase në vitet 1930; poshtë saj ende fshihet bojë më e vjetër.

Nata e 24 marsit 1999

Natën e 24 marsit 1999, kur lufta arriti në Gjakovë, forcat serbe i vunë zjarrin kompleksit në disa pika. Minareja u shkatërrua nga të shtënat deri te sherefeja, dhe hajati prej druri u dogj, duke marrë me vete edhe një pjesë të pikturave. Rimëkëmbja qe e ngadaltë dhe ndërkombëtare: një komitet saudit e nisi punën më 2000, pastaj Cultural Heritage without Borders kreu restaurimin kryesor më 2003–05, ndërsa Packard Humanities Institute dhe UNESCO ndihmuan të rikthehej zbukurimi i pikturuar. Më 2016 xhamia u shpall monument me rëndësi kombëtare.

Çfarë të vëresh

Hyr me qetësi — është xhami ku ende falen besimtarët. Lëri sytë të mësohen, pastaj lexoji muret siç do të lexoje një libër me lule: selvitë që ngjiten deri në trompat e kupolës, perdet e pikturuara, qytetin e vogël të vendosur mbi derë. Është gjëja më e vjetër në Gjakovë dhe, çuditërisht, më e gjalla.