Biblioteka dhe Medreseja e Hadumit

Një çarshi e madhe ka nevojë për më shumë se dyqane; i duhet edhe një vend ku të ruajë atë që di. Pranë Xhamisë së Hadumit qëndronte mendja e qytetit: një medrese dhe, bashkë me të, Biblioteka e Hadumit — për katër shekuj shtëpia e dijes në zemër të Gjakovës.

Një bibliotekë në çarshi

E themeluar si pjesë e vakëfit të Hadum Sylejman Agës më 1595 dhe e strehuar që nga 1733 në ndërtesën e vet, biblioteka u rrit në një nga koleksionet më të rëndësishme të krahinës. Nga fundi i shekullit të njëzetë ajo ruante afërsisht dyqind kodikë dorëshkrimesh dhe rreth një mijë e treqind libra të rrallë të shtypur, në osmanisht, arabisht dhe persisht — dhe, gjë domethënëse, në alxhamiado: shqipja e shkruar me alfabet arab, një letërsi e tërë për të cilën shumica e vizitorëve s’e marrin vesh kurrë se ka qenë. Pranë tyre ruheshin arkivat e bashkësisë islame vendase, që shkonin deri në shekullin e shtatëmbëdhjetë.

Dy shkolla, një ngatërresë

Këtu është e lehtë të ngatërrohen dy institucione, dhe shumë rrëfime i ngatërrojnë. Kompleksi i Hadumit kishte medresenë e vet, shkollën e lidhur me xhaminë që nga shekulli i gjashtëmbëdhjetë. Medreseja e Madhe, më madhështore, që qyteti gjithashtu e kujton, ishte një themelim më vete, e ngritur më 1748 nga mësuesi i saj i parë, Vejsel Efendiu, me konviktet, xhaminë dhe shadërvanët e veta. Të dyja i përkisnin jetës intelektuale të çarshisë; të dyja humbën më 1999. Nuk janë i njëjti vend.

E djegur në tri ditë

Fundi i bibliotekës erdhi brenda pak ditësh, në fund të marsit 1999, kur përmbajtjes së saj iu vu flaka dhe ajo u dogj më 27 dhe 28 mars. Mizoria qëndron në një hollësi: pjesa më e madhe e ndërtesës mbijetoi — madje edhe fasada qëndronte ende në këmbë — ndërsa katër shekuj shkrimi brenda saj u bënë hi. Më keq i ndodhi medresesë, e cila e kaloi luftën vetëm për t’u shkatërruar më 2000 nga një restaurim i dështuar — një monument që i mbijetoi një ushtrie dhe ra nga një riparim i keq.

Atë që zjarri s’e kthen dot

Ndërtesa e bibliotekës është ngritur që atëherë sërish, e rindërtuar në vitet 2010 me mbështetje turke, dhe dija vazhdon këtu. Por një sallë e rindërtuar nuk është një koleksion i rindërtuar. Dorëshkrimet — vargjet në alxhamiado, Kuranët e kopjuar, kujtesa prej letre e vetë një bashkësie — ishin të pazëvendësueshme, dhe thjesht nuk janë më. Mund të jetë humbja më e heshtur dhe më e rëndë në gjithë çarshinë: çarshia mund të rindërtohej dyqan pas dyqani, por një bibliotekë nuk rindërtohet dot libër pas libri.