Çarshia e Madhe

Gjakova nuk u rrit aq rreth një çarshie, sa prej një çarshie. Çarshia e Madhe, e njohur edhe si Çarshia e Vjetër, është institucioni më i vjetër i qytetit dhe ende më i zhurmshmi: një kilometër rrugicash me kalldrëm, ku dita matet me tingullin e çekiçit të bakërpunuesit, me erën e rrëshirës së drurit të sapoprerë dhe me pazarllëkun e ngadaltë. Ta përshkosh gjithë gjatësinë e saj do të thotë të ecësh mbi vetë planimetrinë e qytetit të vjetër.

Një treg para një qyteti

Këtu pati treg para se të kishte qytet. Gjakova shfaqet për herë të parë në një regjistër osman tatimi — një defter — të vitit 1485, si një fshat me pesëdhjetë e kusur shtëpi dhe me një shesh tregu. Çarshia siç e njohim mori trajtë një shekull më vonë, kur vendbanimi u ngrit në rangun e kasabasë, qytet tregu, më 1594–95. Në ato vite funksionari i oborrit Hadum Sylejman Aga themeloi një vakëf — një fondacion bamirës — që ngriti mbi fushën e hapur një xhami, një shkollë, një bibliotekë, një hamam, një han dhe një rresht dyqanesh. Dyqanet u shumuan; qyteti u shkoi pas.

Treqind dyqane si çerdhe bilbilash

Kur udhëtari osman Evlija Çelebi kaloi andej më 1662, gjeti një vend që tashmë lulëzonte:

Një qytet i lulëzuar e i hijshëm me 2.000 shtëpi, të gjitha prej guri, me çati e kopshte … dy xhami të mëdha të stolisura pasur, disa faltore, ca hane me çati plumbi, një hamam i këndshëm dhe rreth 300 dyqane si çerdhe bilbilash.

— Evlija Çelebi, Sejahatname, 1662

Ai përfytyrim i fundit është i tiji — dyqane të ngjeshura e të gjalla si çerdhe bilbilash — dhe i ka mbetur vendit që atëherë. Mes tyre, shkroi ai, ushtroheshin «një mijë lloje zejesh».

Një qytet esnafësh

Arkitektura e vërtetë e çarshisë ishte shoqërore: esnafët, shoqëritë e zejtarëve. Armëtarët e Gjakovës njiheshin në gjithë rajonin për armët e zbukuruara — të ashtuquajturat «pistoleta të Gjakovës» — dhe në shekullin e tetëmbëdhjetë një mjeshtër me emrin Tush mbante një punishte aq të njohur, sa nxori pas vetes një shkollë të tërë imituesish. Rreth tij punonin argjendarët e filigranit, samarxhinjtë e lëkurëpunues të tjerë, gdhendësit e drurit që punonin djepe, dhe libërlidhës që kopjonin dorëshkrime. Më të fuqishmit nga të gjithë ishin terzinjtë, esnafi i të cilëve thuhet se mbante vetëm ai rreth dyqind dyqane. Mallrat e tyre udhëtonin në rrugën e karvanëve mes Shkodrës dhe Stambollit, dhe emri i qytetit udhëtonte bashkë me to.

E djegur dhe e ngritur sërish

Ajo vazhdimësi e gjatë për pak sa nuk u këput brenda një jave të vetme. Më 1999, gjatë luftës, forcat serbe i vunë flakën çarshisë; rreth katërqind e tridhjetë nga ndërtesat e saj u dogjën, bashkë me hajatin e Xhamisë së Hadumit dhe bibliotekën e vjetër. Ajo nëpër të cilën ecën sot është kryesisht një rindërtim — i ngritur gjatë viteve 2000 mbi planin origjinal të rrugëve, dyqan pas dyqani, nga banorët që u kthyen dhe nga organizata të trashëgimisë si Trashëgimia Kulturore pa Kufij (CHwB). Konservatorët e pranojnë hapur se druri dhe guri i ri mund të duken të rinj: plani u ruajt më besnikërisht se sa lënda. Megjithatë, ishte një akt i qëllimshëm kujtese.

Nëpër çarshi sot

Ec ngadalë, dhe shko herët ose vonë. Vër re ballinat e ulëta prej druri të dyqaneve dhe pragjet e tyre prej guri, të gërryera nga këmbët, rrugicat që ende renditen lirshëm sipas zanatit, dhe mënyrën si arkada e ngushton qiellin në një rrip drite mbi kalldrëm. Mbahet si çarshia më e vjetër dhe më e gjatë në Kosovë — dhe, çka ka më shumë rëndësi, si ajo që ende bën atë për të cilën u ndërtua.