Kulla e gurit

Për ta kuptuar malësinë e vjetër, shiko si e ndërtonte ajo shtëpinë. Kulla — emri s’do të thotë gjë tjetër veçse «kullë» — është banesa e fortifikuar prej guri e rrafshit të Dukagjinit dhe e maleve mbi të: e lartë, e ngushtë, me mure të trasha, dhe e rregulluar sipas një logjike që ka më pak të bëjë me rehatinë e më shumë me nderin, mbrojtjen dhe detyrën e shenjtë ndaj mikut.

Një shtëpi e kthyer përmbys

Kulla është, në thelb, një shtëpi e ndërtuar përmbys. Kati përdhes është ahur e depo për bagëtinë, shpesh i arritshëm vetëm nga jashtë. Kati i mesëm mban banesën e familjes. Ndërsa kati i sipërm — dhoma më e mirë, me më shumë dritë dhe me pamjen më të gjerë — i lihet odës, dhomës së burrave për miqtë, që hapet në një galeri të quajtur divanhane dhe ka shkallët e veta, që miqtë të mos kalojnë kurrë nëpër dhomat e familjes. Muret janë prej guri të latuar, të trasha dhe ngushtohen sa më lart që ngjiten, të shpuara vetëm nga hapje të vogla e të larta — frëngji — që shërbejnë njëherësh si të çara drite dhe si vrima pushke. Shumica e kullave që kanë mbijetuar janë nga shekujt e tetëmbëdhjetë dhe të nëntëmbëdhjetë.

«Shtëpia është e Zotit dhe e mikut»

Ajo odë në katin e sipërm nuk është thjesht bujari; është ligj. Kulla është arkitektura e Kanunit të Lekë Dukagjinit, e së drejtës zakonore që i atribuohet një princi të shekullit të pesëmbëdhjetë, e hedhur në letër nga prifti françeskan Shtjefën Gjeçovi dhe e botuar vetëm më 1933, në më shumë se një mijë nene. Dy nga shtyllat e saj janë besa — fjala e dhënë, një premtim që nuk shkelet — dhe nderi. Mbi to qëndron mikpritja, në një nga rreshtat më të cituar të Kanunit:

Shtëpia e shqiptarit është e Zotit dhe e mikut.

Miku që kapërcen pragun hyn nën mbrojtjen e plotë të të zotit të shtëpisë, dhe Kanuni u kushton dhjetëra nene mënyrës si duhet pritur. Oda ekziston për atë fjali.

Kulla e ngujimit

I njëjti kod kishte edhe një anë më të errët, dhe kulla iu përgjigj edhe asaj. Sipas rregullave të gjakmarrjes, një vrasje e detyronte familjen e të vrarit të merrte një jetë në këmbim — ndonëse Kanuni hakmarrjen e kufizonte te vetë vrasësi dhe ndalonte t’u bëhej keq grave e fëmijëve, një kufi që në praktikë shpesh shkelej. Një burrë i ndjekur mund të tërhiqej në kullën e ngujimit dhe të rrinte aty — ndonjëherë me muaj a me vite — pas mureve tepër të trasha për t’u shpuar, i ushqyer përmes një vrime, duke pritur besën. Ato dritare të vogla e të larta nuk u hapën për pamjen.

Humbja dhe shpëtimi

Kullat vuajtën rëndë në një kohë që ende e mbajnë mend të gjallët. Më shumë se pesëqind u dogjën ose u dëmtuan në gjithë rrafshin e Dukagjinit gjatë luftës së 1998–99. Disa që atëherë janë ngritur sërish: organizata Trashëgimia Kulturore pa Kufij, e themeluar në Suedi, restauroi disa prej tyre në fillim të viteve 2000, mes tyre edhe kullën e familjes Mazrekaj në Dranoc, të shekullit të nëntëmbëdhjetë, e cila sot pret udhëtarë si bujtinë trashëgimie — oda që bën sërish, për të huajt, pikërisht atë për të cilën u ndërtua.

Ku ta shohësh

Në vetë Gjakovën, shtëpitë-kulla të lagjeve të vjetra ta japin tipin, ndonëse kullat e fortifikuara më të bukura qëndrojnë në fshatrat përreth, në rrafsh. Muzeu Etnografik i qytetit ia vlen një orë — por shko duke ditur se është një shtëpi e madhe qytetare me odë, jo një kullë e vërtetë e fortifikuar: kushërirë e afërt e kullës, por jo vetë ajo. Për këtë, merr rrugën drejt Dranocit dhe fshatrave të Dukagjinit, ku kullat ende rrinë roje mbi arat.